Hamiyye ne demek? Yerelden küresele, bir kavramın kalp atışını dinlemek

Bir kelime bazen bir dönemin ruhunu taşır, bazen de çağları aşarak insanlığın ortak duygularına dokunur. Hamiyye kelimesi de tam böyle bir kelime. İlk bakışta Arapça kökenli, eski metinlerde geçen bir ifade gibi görünse de, içinde insanın temel bir ihtiyacını barındırır: koruma, sahiplenme, onurla bağlı kalma. Peki “Hamiyye ne demek?” diye sorduğumuzda, sadece sözlük tanımına mı bakmalıyız, yoksa onun yankılarını kültürlerde, toplumlarda, hatta bireysel vicdanlarda mı aramalıyız? Gelin birlikte bu çok katmanlı kelimenin izini sürelim.

Hamiyye’nin kökeni ve anlam derinliği

Hamiyye, Arapça ḥamiyyah (حَمِيَّة) kelimesinden gelir. Kök anlamı “hararet, gayret, koruma duygusu, sahiplenme tutkusu”dur. Arapçada genellikle asabiyet veya taassup kavramlarıyla birlikte anılır; yani bir şeye –bazen haklı, bazen kör bir şekilde– sahip çıkma hâlidir. Kur’an’da hamiyyete’l-cahiliyye (cahiliye hamiyeti) ifadesiyle geçen bu kelime, eleştirilen bir kör bağlılık anlamında kullanılır. Ancak bu sadece bir yüzüdür; kelimenin insanlık serüveni çok daha geniştir.

Yerel anlamıyla hamiyye: Toplumun onur hafızası

Türk kültüründe hamiyet ya da hamiyye, sadece “koruma içgüdüsü” değil, aynı zamanda “toplumsal sorumluluk, başkasının hakkını gözetme, iyiliği sahiplenme” anlamına gelir. Eskilerin “hamiyetli insan” diye övdüğü kişi, kendi menfaatinden önce başkalarının iyiliğini düşünendir. Bu anlamıyla, hamiyye bir tür toplumsal vicdanın dili gibidir. Yerelde bu, dayanışma kültürüyle iç içe geçmiştir: mahallenin yaşlısına sahip çıkmak, doğayı korumak, iş yerinde adil davranmak gibi.

Bir kelimeden değer sistemine

Hamiyye, yerel toplulukların değer sisteminde bir “ahlâk taşıyıcısı” gibi işlev görür. Özellikle Anadolu kültüründe, bu kelime bir tür “insan olma ölçüsü” olarak kabul edilir. Hamiyetli olmak, güçlü olmak değil, adil kalabilmektir. Dolayısıyla, yerel anlamında hamiyye; güçle değil, sorumlulukla tanımlanır.

Küresel perspektiften hamiyye: İnsanlığın ortak tonu

Dünyanın farklı kültürlerine baktığımızda, hamiyye kavramının yankısını hemen her toplumda buluruz. Japonya’da giri (sorumluluk duygusu), Batı kültürlerinde integrity (bütünlük, erdemle eylem uyumu), Afrika felsefesinde ubuntu (ben, biz olduğumuz için varım) gibi kavramlar, “hamiyye”nin evrensel kardeşleri gibidir. Hepsi aynı şeye işaret eder: insanın insanı, topluluğu ve ortak iyiliği koruma iradesi.

Kültürlerarası denge

Modern dünyada hamiyye’nin küresel yorumu, iki uç arasında gidip geliyor: bir yanda aşırı sahiplenmenin doğurduğu milliyetçi veya grup merkezli yaklaşımlar, diğer yanda ise aşırı bireysellikten doğan duyarsızlık. Oysa hamiyye’nin özündeki denge, “koruma”yı adalet ve vicdanla birlikte düşünmektir. Ne sadece “benim grubum” diyerek daralmak, ne de “ben karışmam” diyerek uzaklaşmak. Gerçek hamiyye, başkasının acısına kayıtsız kalmamaktır.

Hamiyye ve çağımız: Dijital dünyada koruma bilinci

Bugünün dünyasında hamiyye artık yalnızca fiziksel bir sahiplenme değil, dijital bir sorumluluk hâline geldi. Veri gizliliğini korumak, çevrimiçi nefret söylemine karşı ses çıkarmak, dijital ortamda adaleti ve güveni savunmak da çağdaş bir hamiyye biçimidir. Sosyal medyada bir yanlış bilgiyle mücadele etmek, çevrimiçi tacize uğrayan birini desteklemek; bunların hepsi modern zamanın “koruma etiği”dir.

Ekolojik hamiyye: Doğaya sahip çıkmanın yeni adı

Bir başka önemli boyut da ekolojiktir. Hamiyye, artık sadece insanlar arası bir değer değil, doğa ile insan arasındaki ilişkiyi de kapsar. İklim kriziyle sarsılan dünyamızda, çevreye duyarlı olmak, kaynakları korumak, sürdürülebilir üretimi desteklemek, bu kavramın çağdaş bir yansımasıdır. Kısacası, hamiyye artık yalnızca insanı değil, gezegeni de içine alan bir vicdan çağrısına dönüşüyor.

Hamiyye’yi yeniden düşünmek: Bireyselden kolektife

Aslında mesele şu: Hamiyye’yi sadece “dini” ya da “tarihî” bir kelime olarak görmek, onu eksiltmek olur. Çünkü bu kavram, yaşayan bir ahlâktır. Modern şehirde bir trafik ışığında bile test edilir; sosyal ilişkilerde, iş hayatında, dijital etkileşimlerde, doğaya davranışta her an görünür. Küresel çağda hamiyye, kimliğini koruyarak ama sınırlarını aşarak, bir tür evrensel sorumluluk bilincine dönüşüyor.

Senin hamiyyen neye yöneliyor?

Yazının sonunda dönüp kendimize şu soruyu sormak gerek: Benim hamiyye duygum neye yöneliyor? Adalet mi, aidiyet mi, çevre mi, toplumsal dayanışma mı? Her birimizin içinde, sessiz bir hamiyye pusulası var. Onu doğru yöne çevirmek, bireysel farkındalıktan kolektif iyiliğe giden yolu açabilir.

Son söz: Korumanın, sahiplenmenin ve birlikte var olmanın sanatı

“Hamiyye ne demek?” sorusu, yalnızca bir kelimenin açıklamasını değil, bir yaşam tarzının sorgusunu getiriyor. Kimi zaman bir toplumun direncinde, kimi zaman bir annenin şefkatinde, kimi zaman da bir gencin adalet arayışında kendini gösteriyor. Hamiyye; korumak, ama körleşmeden. Sahiplenmek, ama dışlamadan. Ve en önemlisi, insan kalabilmek. Peki senin için hamiyye neyi korumak anlamına geliyor? Yorumlarda buluşalım, çünkü bu sorunun cevabı her birimizde başka bir hikâyeyi saklıyor.